De veensoldaten

Die Moorsoldaten. Hier in het Engels én in het Duits gezongen door de Amerikaanse bariton en activist Paul Robeson. Een klassieker in het repertoire van de Brigadas Internacionales – de republikeinse militaire eenheid, bestaand uit 32.000 vrijwilligers uit meer dan vijftig landen, die in de Spaanse burgeroorlog (1936-1939) vergeefs probeerde de coup door generaal Franco en zijn nationalisten tegen te houden.

Een lied dat de hele wereld is overgegaan, maar is ontstaan op een kleine dertig kilometer van waar ik nu woon. In het eerste van de vijftien Emslandlager, een groep concentratiekampen gelegen tussen Papenburg en Nordhorn, die vanaf 1933 in het Emsland vlak langs de Nederlandse grens werden gebouwd.

Kamp ‘Börgermoor’, ook wel Lager I genoemd, werd in 1933 gebouwd in de omgeving van Papenburg, als gevangenkamp voor tegenstanders van het nazi-regime. Gebouwd door de gevangenen zelf, die, nadat het kamp eenmaal klaar was, als dwangarbeiders in het veenland aan het werk werden gezet. Kanalen graven, wegen aanleggen en het veenland ontginnen.
“Wij zijn de veensoldaten/En spitten godverlaten/In ’t veen.”

Het lied mocht in het kamp niet gezongen worden, maar wist er in 1934 aan te ontsnappen met de vrijlating van één van zijn schrijvers: de acteur en regisseur Wolfgang Langhoff. Hij vluchtte als ‘vrij man’ naar Zwitserland en publiceerde daar in 1935 over zijn ervaringen in het kamp en vervolmaakte er het lied. De Duitse zanger Ernst Busch nam het op in zijn repertoire en nam het in 1937 mee naar Spanje, toen hij zich voor korte tijd aansloot bij de Internationale Brigades in de strijd tegen Franco. Zo zorgde hij dat het lied internationaal bekend werd.

Tegenwoordig bestaan er meer dan 500 versies van het lied in meerdere talen. De Gedenkstätte Esterwegen besteedt in de permanente tentoonstelling veel aandacht aan de geschiedenis van de Moorsoldaten.